ریشه شناسی نام آستارا »
آستارا – اوستورو ostoro = راه کنار آب
نام هر شهری یا روستایی باید بر اساس زبان بومی و باستانی آن شهر یا روستا و بر اساس تلفظ مردم بومی آن مکان معنا شود ؛ یعنی اینکه مردم بومی نام شهر خود را چگونه تلفظ می کنند . به عنوان مثال نام شهر آستارا در زبان فارسی اکنون آستارا » تلفظ می شود ، ولی مردم بومی و تالش زبان آستارا این نام را اوستورو – ostoro » تلفظ می کنند . برای یافتن معنای آستارا – اوستورو » باید آن را اول دقیق و درست و به زبان بومی منطقه تلفظ کرد . زبان بومی و باستانی شهر آستارا زبان تالشی می باشد ، در نتیجه باید معنای شهر آستارا » را در زبان تالشی جستجو کنیم . برای نام آستارا » معناهای زیادی شده است ، در ادامه به تعدادی از آنها می پردازیم .
1 – بعضی ها آستارا را به معنای آهسته رو » یعنی جایی که باید آهسته حرکت کرد معنی کرده اند . به این ترتیب : هوسته رو – hosta ro » : هوسته = آهسته ؛ رو = راه ؛ راهی که باید در آن آهسته حرکت کرد ؛ گفته می شود به دلیل وضعیت جغرافیایی منطقه و وجود باتلاق های زیاد .
2 – بعضی ها نیز به دلیل اینکه راههای ارتباطی آستارا با مناطق مجاور بسیار صعب العبور بوده و از قاطر استفاده می شده ، به این دلیل اَستَر رو » خوانده اند ، که بعدها تغییر شکل یافته به صورت آستارا در آمده است . ( اَستَر – پهلوی – astar ؛ قاطر ، حیوان بارکش و سواری . سَتَر هم گفته شده . فرهنگ فارسی عمید ، ص 123 ) .
3 – عده ای دیگر آستارا » را در ارتباط با واژه ستاره » می دانند . در زبان تالشی ، ستاره ، ساره sāra ، آستوره āstora ، اِستاره ēstāra ، اوستووَه ostova ، آستووَه āstova ، سواَ sua » گفته می شود . به احتمال زیاد آستووَه » یعنی ستاره و سواَ » یعنی نور ستاره .
4 – دکتر محمد ابراهیم باستانی پاریزی نیز در وجه تسمیه آستارا معتقدند نام گذاری آستارا در رابطه با اِستر – ester » یعنی ناهید ( آناهیتا ) برابر با زهره ربه النوع مورد پرستش ایرانیان باستان و قبل از اسلام صورت گرفته .
5 – در شهرستان آستارا ، تالشها و کوه نشینان و تالش زبانان و افراد کُهن سال ، آستارا را اُستوراو - اُستورُ – ostoro » تلفظ می نمایند و هرگز مشاهده و شنیده نشده که هوسته رو » یا اَستَرو » به زبان آورند . در زبان تالشیِ گویشِ آستارا کلمه اُ o » یا اُو ov » یعنی : آب ؛ ستو - sto » یا سِتو – sēto » یعنی : کناره و کرانه و لبه و بلندای کنار رودخانه و دریا ؛ و کلمه رُو ro » یعنی : راه . معنای کل را مفهوم چنین است : اوستوراو ، اُستورُ – ostoro » یعنی : آب و کرانه و راه = راه کنار آب . در زمان گذشته قبل از جاده کشی ، راه آستارا و انزلی و لنکران فقط جاده از ساحل دریا بوده . (1).
همانطور که آمد مردم بومی منطقه آستارا یعنی تالشان نام شهر خود را اُستورُ ostoro » تلفظ می کنند و نه چیزی دیگر ؛ در نتیجه معنای : راه کنار آب » برای نام آستارا کاملا درست می باشد . در گویش شمالی زبان تالشی صدای آ ā » تبدیل به صدای اُ o » می شود . به عنوان مثال : آب » در گویش شمالی زبان تالشی ( منطقه آستارا ) اُو ov » تلفظ می شود ولی در گویش جنوبی زبان تالشی ( منطقه ماسال و فومن ) آو āv » تلفظ می شود . در نتیجه شکل کُهن و دقیقتر تلفظ نام آستارا » در زبان تالشیِ آستارا باید اُوستورُ ovsētoro » بوده باشد که به مرور تبدیل به اُستورُ ostoro » شده است ؛ و تلفظ کُهن این نام در زبان فارسی نیز باید آوستارا āvsētārā » بوده باشد که تبدیل شده است به آستارا āstārā » .
آوستارا āvsētārā ؛ اُوستورُ ovsētoro ؛ اُستورُ ostoro ؛ آستارا āstārā
آو āv ، اُو ov ( آب ) + ستا sētā ، ستو sēto ( کناره ، لبه ) + را rā ، رو ro ( راه ) = راه کنار آب .
منطقه تالش در گذشته ای نه چندان دور از گستردگی زیادی برخوردار بود . اگر کل منطقه تالش باستانی که بسیار گسترده بوده ( منطقه تالش کنونی در ایران در غرب استان گیلان ، کل منطقه آذربایجان ایران و کشور جمهوری آذربایجان و مناطقی از جنوب غربی روسیه ) را در نظر بگیریم می بینیم که آستارا در مرکز تالش باستانی و بزرگ قرار داشته است . نکته جالب اینکه سه آستارا وجود دارد . آستارای ایران ، آستارای کشور جمهوری آذربایجان و آستراخان ( آستارا خان ) در جنوب غربی کشور روسیه . این سه آستارا دقیقاً در یک راستا قرار دارند . این نشان می دهد که آستارا در دوران گذشته منطقه وسیعی را در بر می گرفته و راه ارتباطی بین شمال و جنوب و شرق و غرب تالش بزرگ و مرکز و قلب تالش بزرگ بوده است . جالب تر اینکه هر سه آستارا در کنار ساحل دریا ( در کنار آب ) هستند و این موضوع معنای آستارا » که به راه کنار آب » معنی شده بود را تأیید می کند .
با استفاده از دلایل تاریخی و زبان شناسی می توان از درستی معنایی که برای آستارا = راه کنار آب » آمد مطمئن شد .
دلایل تاریخی :
همانگونه که اشاره شد در گذشته ها حدوداً از انزلی » به آستارا » راهی نبوده و مردم از کنار ساحل دریا در این مسیر رفت و آمد می کردند . این موضوع حتی در سفرنامه ناصرالدین شاه قاجار ( 1264 – 1313 هجری قمری ) به گیلان که به قلم خود او است اشاره شده است ؛ قسمتهایی از آن آورده می شود :
روز دوشنبه بیستم شهر ذی القعده الحرام سال 1286 هجری قمری : به عزم گردش کنار دریای بزرگ خیال سواری داشتم . . خلاصه کناره را گرفته راندیم . هوا مه و تاریک و سرد بود . این ساحل بقدر چهار فرسنگ مسافت به تالش دولاب می رسد . روز جمعه بیست و چهارم شهر ذی القعده الحرام : طرف صبح باز همان باد گرم می آمد و هوا خوش بود . سوار کالسکه شده ، از کنار دریا به سمت طوالش راندیم.
همانطور که ملاحظه می شود ناصرالدین شاه در سال 1286هجری قمری به گیلان و تالش آمده است و در آن سال نیز جاده ای بین انزلی ، تالش و آستارا نبوده است و مردم از ساحل دریا برای رفت و آمد استفاده می کردند . نکته جالب اینکه ، حتی اکنون نیز که بین انزلی و آستارا راهی وجود دارد ، این راه بسیار به ساحل دریا نزدیک است به طوری که از درون راه می شود دریا را دید .
دلایل زبان شناسی :
واژه های دیگری نیز وجود دارد که از طریق آنها می توان مطمئن شد معنایی را که برای نام آستارا - اوستورو = راه کنار آب » آورده شد درست می باشد .
یکی از این واژه ها واژه روستا » می باشد که معنای آن کناره رود » است . در زبان تالشی آستارا رو ru = رود ، رودخانه » و ستو sēto ؛ ستا setā = کناره ، لبه » . در نتیجه : رو ( رود ) + ستا ( کناره ، لبه ) = روستا = کناره و لبه رود .
واژه دیگر واژه راستا » است . به عنوان مثال می گویند : از این راستا برو ؛ یعنی : از کناره یا لبه این راه برو . را ( راه ) + ستا ( کناره ، لبه ) = راستا = کناره راه ، لبه راه . (2).
منابع :
(1). تاریخ جامع آستارا و حکام نمین ، بهروز نعمت اللهی ، انتشارات شیخ صفی الدین ، چاپ اول ، 1380 ، ص 31 – 32 .
(2). از آستارا تا فومن ، ضیاء طرقدار ، نشر فرهنگ ایلیا ، چاپ اول 1396 ، گفتار سوم : واژه شکافی ، ص 102 – 105 .
معرفی کتاب : آرمین حیدریان ، نیوشا دقیقی ماسوله
,» ,، ,آستارا ,راه ,زبان , آستارا ,می شود ,آستارا » ,کنار آب ,زبان تالشی ,کشور جمهوری آذربایجان ,زبان تالشی منطقه
درباره این سایت